Kim nóng, aceton, dao cạo: các phép thử hổ phách để lại dấu vết
Các bài trước trong mục Thật hay giả đã nói về năm phép thử phổ biến và mức tin cậy của từng phép, cách thử nước muối cho đúng, và cách kiểm nhanh ở quầy trong năm phút. Những phép đó có một điểm chung: không làm hỏng món đồ. Bài này nói về nhóm còn lại, nhóm mà trên mạng hay hướng dẫn rất hăng: hơ kim nóng, nhỏ aceton, cạo dao, mài thử. Chúng cho thêm thông tin, nhưng món đồ phải trả giá.
Nguyên tắc chung trước khi đọc tiếp: phép thử phá huỷ chỉ nên làm trên món của mình, ở chỗ khuất, khi mình đã chấp nhận để lại dấu. Làm trên hàng ở tiệm khi chưa mua là làm hỏng tài sản người khác, và tiệm đàng hoàng sẽ từ chối.
Kim nóng: mùi nhựa thông và một vết cháy vĩnh viễn
Cách làm quen thuộc: hơ đầu kim khâu trên lửa đến khi đỏ, chạm nhẹ vào chỗ khuất của hạt, ngửi mùi. Hổ phách và copal cho mùi nhựa thông, hơi giống hương. Nhựa tổng hợp cho mùi khét, hắc như nhựa cháy.
Chỗ hay đọc sai:
- Không tách được hổ phách khỏi copal. Cả hai đều là nhựa cây, mùi gần như giống nhau. Copal thường mềm hơn, kim lún vào dễ hơn và vết chỗ đó dính hơn, nhưng cảm nhận này rất chủ quan.
- Hàng phủ một lớp. Có hàng nhựa phủ mỏng nhựa cây ở ngoài, hoặc hàng ép có keo ở giữa. Kim chạm ở mặt ngoài có thể cho mùi thông dù bên trong là thứ khác.
- Mũi ngửi bị dẫn dắt. Người đứng cạnh nói trước “mùi thông đấy” thì nhiều người sẽ ngửi ra mùi thông.
Cái giá: một chấm cháy đen hoặc lõm nhỏ, không đánh bóng hết được nếu sâu. Với mặt khắc hay hạt to, chấm đó nằm lại mãi.
Aceton và cồn: thử độ chín của nhựa
Nhỏ một giọt aceton (nước rửa sơn móng tay) hay cồn lên chỗ khuất, chờ vài chục giây, rồi lau. Copal và nhựa cây non thường bị dính, mờ hoặc rỗ ngay chỗ giọt dung môi. Hổ phách đã hoá thạch lâu chịu được lâu hơn, nhưng để lâu cũng mờ.
Chỗ hay đọc sai:
- Nhiều loại nhựa tổng hợp không phản ứng với aceton trong vài chục giây. Kết quả “không sao cả” không có nghĩa là hổ phách.
- Hổ phách thật đã qua nung hoặc đánh bóng có phủ sáp có thể phản ứng khác nhau tuỳ lớp mặt.
- Thời gian để giọt dung môi trên mặt mỗi người một kiểu, nên kết quả khó so sánh.
Cái giá: một vết mờ tròn. Đánh bóng lại được nếu nông, nhưng trên hạt nhỏ thì hay thấy rõ.
Cạo dao: hổ phách vụn thành bột, nhựa cuộn thành sợi
Dùng mũi dao sắc cạo nhẹ ở chỗ khuất. Hổ phách giòn nên vụn ra thành bột hoặc mảnh nhỏ. Nhiều loại nhựa dẻo hơn, lưỡi dao kéo ra thành sợi hoặc vỏ bào cuộn.
Phép này có giá trị phân biệt khá tốt giữa hổ phách và nhựa dẻo, nhưng copal cũng vụn như hổ phách. Và vì hổ phách mềm, chỉ một đường cạo nhẹ đã thành vết xước nhìn thấy được.
Lưu ý an toàn: cầm món đồ trên mặt bàn chắc, hướng lưỡi dao ra ngoài người. Hạt tròn rất dễ trượt, đâm dao vào tay là chuyện thường gặp hơn mình nghĩ.
Mài thử và khoan thử: chỉ dành cho thợ
Có người khuyên mài thử một góc hạt trên giấy nhám để xem bột. Bột hổ phách mịn, có mùi nhựa thông nhẹ khi ma sát nóng lên. Cách này hỏng hình dạng món đồ và chỉ có ý nghĩa với người đã từng mài rất nhiều loại vật liệu để so sánh. Không nên làm ở nhà.
Khoan thử lỗ cũng vậy. Thợ có kinh nghiệm nhìn phoi khoan và cảm giác mũi khoan để đoán vật liệu, nhưng đó là kỹ năng nghề, không phải phép thử cho người mua.
🔴 Lửa và dung môi trong nhà: chỗ dễ thành tai nạn nhất
Phần lớn tai nạn khi tự thử hổ phách không nằm ở món đồ mà nằm ở người thử:
- Aceton và cồn bắt lửa rất nhanh. Nhỏ dung môi xong rồi hơ kim nóng ngay bên cạnh là tình huống cháy bùng điển hình. Hai phép thử này phải làm ở hai lúc khác nhau, dung môi đã cất xa, mặt bàn đã khô.
- Hổ phách cháy được. Đưa cả hạt vào lửa bật lửa để “xem có cháy như nhựa không” là chơi với lửa theo đúng nghĩa đen; hổ phách đã bắt lửa thì cháy tiếp, nhỏ giọt nóng.
- Khói khi đốt nhựa không tốt cho người hít. Làm ở chỗ thoáng, không cúi sát mũi vào chỗ đang bốc khói.
- Trẻ nhỏ hay đứng xem, tay hay với. Hạt nhỏ, kim nóng, chai dung môi đều phải ngoài tầm với.
Nếu đọc đến đây thấy ngại thì đó là phản ứng đúng. Với món giá trị, cách an toàn nhất là không tự thử phá huỷ.
Thứ tự hợp lý nếu vẫn muốn tự thử
Với món của mình, giá trị không cao, muốn tự tìm hiểu, đi theo thứ tự từ nhẹ đến nặng và dừng khi đã đủ trả lời câu hỏi:
- Không phá huỷ trước: cầm tay đoán trọng lượng, soi ngược sáng xem vân chảy và bọt khí, thử tĩnh điện, thử nước muối, soi đèn UV nếu có.
- Nếu đã trượt một trong các phép trên, ví dụ chìm trong nước muối đậm, thì gần như chắc không phải hổ phách. Dừng, không cần thử thêm.
- Nếu qua hết mà vẫn còn nghi copal hay nhựa nhẹ, mới cân nhắc một phép phá huỷ ở chỗ khuất nhất: thường là cạo nhẹ trong lòng lỗ xỏ hạt.
- Còn nghi nữa thì mang đi kiểm định. Đến bước này, tiếp tục tự thử chỉ làm hỏng thêm.
Kiểm định làm được điều tự thử không làm được
Phòng kiểm định có thiết bị đo phổ hồng ngoại. Phổ này phân biệt được hổ phách với copal, nhận ra nhiều loại nhựa và có thể gợi ý nguồn gốc, mà không cần làm hỏng món đồ hoặc chỉ cần một lượng bột cực nhỏ lấy ở chỗ khuất. Họ cũng soi dưới kính hiển vi tìm dấu hiệu ép, nung, nhuộm.
Với món có giá trị lớn, phí kiểm định thường nhỏ so với rủi ro mua nhầm. Bài “Kiểm định hổ phách: khi nào cần và giấy nói được gì” đã nói cách đọc giấy cho đúng chữ.
Khi người bán chủ động hơ lửa trước mặt mình
Có nơi bán hàng biểu diễn ngay: châm lửa vào một hạt hoặc một mẩu thô để khách ngửi mùi thông, rồi nói “đấy, thật trăm phần trăm”. Cần tỉnh ở hai điểm. Thứ nhất, mẩu được đốt không nhất thiết là món mình mua. Thứ hai, mùi thông chỉ chứng minh là nhựa cây, không loại được copal và không nói gì về nung hay ép. Màn biểu diễn tạo cảm giác chắc chắn nhanh, đúng lúc người bán đang muốn mình chốt.
Nói gọn lại
Kim nóng, aceton, dao cạo đều cho thêm thông tin, nhưng không phép nào phân biệt chắc chắn hổ phách với copal, và phép nào cũng để lại dấu trên món đồ. Làm thì làm trên món của mình, ở chỗ khuất, từng phép một, không đặt dung môi gần lửa. Món giá trị thì mang đi kiểm định: một tờ giấy đúng chữ đáng tin hơn mọi vết cháy.