Hổ phách thật hay giả: năm phép thử và mức tin cậy từng phép
Hổ phách bị làm giả nhiều vì nhựa tổng hợp hiện đại nhìn rất giống, và vì hổ phách quá mềm để dùng phép thử độ cứng như với đá quý.
Bốn thứ hay bị bán nhầm: nhựa tổng hợp, copal, hổ phách ép, và thuỷ tinh màu.
1. Phép thử nước muối — tin cậy cao
Đây là phép tốt nhất cho người mua, vì nó dựa trên đặc tính vật lý khó giả.
- Pha khoảng 3 thìa canh muối vào 250 ml nước ấm, khuấy tan hết.
- Thả miếng hổ phách vào.
- Hổ phách và copal nổi (tỷ trọng ~1,05–1,10). Nhựa tổng hợp và thuỷ tinh chìm (1,3 trở lên).
⚠️ Lưu ý: chỉ áp dụng cho miếng rời, không gắn kim loại. Vòng có dây và khoá thì phần kim loại kéo chìm. Rửa sạch và lau khô ngay sau khi thử.
Hạn chế: phép này không phân biệt được hổ phách với copal vì tỷ trọng gần nhau.
2. Phép thử tĩnh điện — tham khảo
Chà mạnh miếng hổ phách vào vải len hoặc tóc khoảng 30 giây, rồi đưa lại gần mẩu giấy vụn nhỏ. Hổ phách thật hút được giấy.
Hạn chế: một số nhựa tổng hợp cũng tích điện. Phép này chỉ dùng để loại trừ, không để khẳng định.
3. Đèn UV — tham khảo, dễ đọc sai
Soi đèn UV bước sóng dài (365 nm):
- Hổ phách Baltic thường phát huỳnh quang xanh nhạt đến trắng sữa.
- Copal phát yếu hơn.
- Nhựa tổng hợp thường không phát hoặc phát rất khác.
Hạn chế lớn: mức phát huỳnh quang thay đổi theo loại và theo bề mặt đã đánh bóng hay chưa. Nhiều người đọc sai phép này.
4. Phép thử kim nóng — làm hỏng hàng
Cách này được nhắc nhiều nhưng cần cảnh báo rõ: nó để lại vết trên món hàng.
Cách làm: hơ nóng đầu kim rồi chạm vào chỗ khuất. Hổ phách thật toả mùi nhựa thông dễ chịu; nhựa tổng hợp toả mùi khét hắc.
⚠️ Không làm với hàng của người khác và không làm với món bạn định giữ. Chỉ nên dùng khi đã mua và chấp nhận một vết nhỏ ở mặt sau.
5. Quan sát bao thể và cấu trúc — tin cậy khi biết nhìn
Soi kính lúp 10x:
| Dấu hiệu | Nghi là |
|---|---|
| Bọt khí tròn đều, kích thước giống nhau | Nhựa đúc |
| Vân chảy đồng tâm quá đều | Nhựa đúc |
| Côn trùng nguyên vẹn, tư thế "đẹp", không có dấu vùng vẫy | Bao thể cấy |
| Đường ranh giới sắc quanh bao thể | Bao thể cấy (khoan lỗ rồi trám) |
| Vảy lấp lánh hình đĩa ("sun spangles") | Hổ phách đã xử lý nhiệt — vẫn là hổ phách thật |
Bao thể tự nhiên thường lộn xộn: côn trùng ở tư thế bất kỳ, có mảnh vụn, có bọt khí hình dạng khác nhau.
Hổ phách ép — trường hợp riêng
Ambroid (hổ phách ép) làm từ vụn hổ phách thật nén dưới nhiệt và áp suất. Nó là hổ phách về thành phần, nhưng không phải khối nguyên.
Nhận biết: soi kỹ thấy ranh giới giữa các mảnh, và thường có nhiều "sun spangles" phân bố theo lớp. Giá thấp hơn hàng nguyên khối đáng kể.
Thứ tự nên làm
- Nước muối (nếu là miếng rời) — loại được nhựa và thuỷ tinh.
- Soi kính lúp — xem bao thể và cấu trúc.
- Đèn UV — tham khảo thêm.
- Với món giá trị: yêu cầu giấy kiểm định. Phổ hồng ngoại phân biệt được hổ phách, copal và nhựa tổng hợp trong vài phút, không phá mẫu.
Phép kim nóng để cuối cùng, và chỉ khi bạn chấp nhận một vết nhỏ.