Hổ phách qua những con số: tỷ trọng, độ cứng, chiết suất và nhiệt
Các bài trước trong mục này kể hổ phách từ đâu ra, cây nào tạo ra nó, vì sao nó hút giấy và vì sao nó cháy được. Bài này đi theo một lối khác: đặt hổ phách lên bàn cân, lên bảng độ cứng, dưới ánh sáng và gần nguồn nhiệt, rồi đọc từng con số. Mỗi con số là lý do của một lời khuyên mà người bán hay người đeo vẫn truyền tai nhau, chỉ là ít khi ai nói ra cái lý phía sau.
Những con số dưới đây là khoảng thường gặp trong tài liệu ngọc học cho hổ phách Baltic. Hổ phách các nguồn khác lệch đi một chút, nhưng không đổi bản chất.
Tỷ trọng khoảng 1,05 đến 1,10: nhẹ hơn mình tưởng
Tỷ trọng là chuyện nặng nhẹ so với cùng thể tích nước. Nước ngọt là 1,00. Hổ phách nhỉnh hơn nước một chút, nên chìm trong nước ngọt nhưng nổi trong nước muối đậm. Đây là gốc của phép thử nước muối mà mục Thật hay giả đã có bài riêng.
Để dễ hình dung, so với vài vật liệu hay gặp:
- Thuỷ tinh khoảng 2,4 đến 2,6: cầm một chuỗi thuỷ tinh giả hổ phách thấy nặng tay hẳn, gấp hơn hai lần.
- Thạch anh, mã não khoảng 2,6: cùng lý do, đá khoáng nặng hơn hổ phách rất nhiều.
- Nhựa acrylic khoảng 1,18, nhựa polyester khoảng 1,2 trở lên, bakelite khoảng 1,3: nặng hơn hổ phách nhưng chênh không lớn, cầm tay khó phân biệt.
- Copal (nhựa cây chưa hoá thạch đủ lâu): gần như bằng hổ phách. Đây là điểm mấu chốt, nói kỹ ở mục cuối.
Hệ quả đời thường: một chuỗi hổ phách 108 hạt đeo cả ngày vẫn nhẹ cổ, một chiếc vòng tay to bản không kéo cổ tay. Người quen cầm hổ phách bốc một chuỗi thuỷ tinh lên là thấy lạ ngay. Nhưng với nhựa, cảm giác tay gần như vô dụng.
Độ cứng 2 đến 2,5 trên thang Mohs: mềm hơn hầu hết mọi thứ trong túi xách
Thang Mohs đo xem vật nào vạch được vật nào. Móng tay người khoảng 2,5, đồng xu đồng khoảng 3, lưỡi dao thép khoảng 5,5, cát và bụi đường phần lớn là thạch anh, độ cứng 7. Hổ phách nằm ở 2 đến 2,5, tức là ngang móng tay.
Đọc con số này ra thành việc phải làm:
- Không lau hổ phách bằng khăn khô dính bụi. Hạt cát nhỏ trên khăn cứng gấp nhiều lần hổ phách, lau mạnh là để lại vết xước mảnh như tóc. Rửa nước trước rồi mới lau.
- Không bỏ chung túi với chìa khoá, đá khác, nhẫn kim loại. Mọi thứ đó đều cứng hơn.
- Không đeo khi làm việc chân tay như bê đồ, làm vườn, tập tạ. Vòng tay hổ phách cọ vào mặt bàn đá, tay vịn cầu thang inox là xước theo ngày.
Con số này cũng giải thích vì sao chuỗi hổ phách đeo vài năm thường mờ nhẹ ở mặt hạt tiếp xúc nhiều. Đó không phải hàng kém, đó là bản chất của vật liệu. Đánh bóng lại được, mục Bảo quản có hướng dẫn.
Chiết suất khoảng 1,54: vì sao hổ phách không lấp lánh
Chiết suất cho biết ánh sáng bị bẻ cong bao nhiêu khi đi vào vật liệu. Kim cương khoảng 2,42 nên lửa lấp lánh. Hổ phách khoảng 1,54, gần với thuỷ tinh thường. Vì vậy hổ phách không bao giờ có ánh lửa như đá mài giác. Vẻ đẹp của nó nằm ở màu, ở độ ấm và ở những gì nằm bên trong.
Hệ quả cho người mua: thợ hầu như không mài giác hổ phách. Kiểu phổ biến là mài tròn, mài trứng, mài phẳng mặt hoặc chạm khắc. Thấy một viên “hổ phách” mài giác lấp lánh bất thường thì đáng nhìn lại, có thể đó là thuỷ tinh màu.
Chiết suất cũng là con số các phòng kiểm định đo đầu tiên. Nó không phân biệt được hổ phách với copal hay với vài loại nhựa, nhưng loại nhanh được thuỷ tinh và nhiều loại đá khác.
Dẫn nhiệt kém: lý do hổ phách “ấm tay”
Người bán hay nói “hổ phách thật cầm thấy ấm, đá giả cầm thấy lạnh”. Câu đó đúng một nửa. Hổ phách dẫn nhiệt rất kém, nên khi chạm vào nó không rút nhiệt khỏi da nhanh như thuỷ tinh hay đá, và mình cảm thấy ấm.
Nửa sai nằm ở chỗ: nhựa cũng dẫn nhiệt kém. Một chuỗi nhựa cầm tay cũng ấm y như hổ phách. Cảm giác ấm loại được thuỷ tinh và đá, không loại được nhựa. Ai dùng câu “cầm thấy ấm là thật” để chốt đơn thì đang dùng một phép thử chỉ đúng một nửa.
Cũng vì dẫn nhiệt kém nên hổ phách chịu sốc nhiệt tệ: mặt ngoài nóng hay lạnh nhanh trong khi lõi chưa kịp theo, sinh ứng suất, có thể nứt. Đó là lý do không nhúng hổ phách vào nước nóng, không để trong ô tô phơi nắng rồi mang ngay vào phòng lạnh.
🔴 Nhiệt độ: mềm sớm, rồi cháy chứ không chảy gọn
Đây là con số quan trọng nhất về an toàn và về cách giữ đồ. Hổ phách bắt đầu mềm ra ở khoảng 150 đến 200 độ C. Cao hơn nữa nó không chảy thành chất lỏng gọn gàng như sáp mà phân huỷ, bốc khói có mùi nhựa thông, rồi bắt lửa. Một bài riêng trong mục này đã kể chuyện hổ phách cháy được.
Vài tình huống đời thường chạm tới vùng nhiệt này mà ít người để ý:
- Máy sấy tóc thổi sát để làm khô chuỗi sau khi rửa. Đầu máy sấy có thể nóng hơn mình nghĩ. Để khô tự nhiên trên khăn là đủ.
- Đặt trên mặt bếp, gần nồi cơm, trên nóc lò vi sóng.
- Hơ qua lửa nến hay hương để “tẩy uế” theo lời truyền miệng. Lớp mặt mềm ra, bám muội, có khi rộp lên.
- Thử kim nóng mà nhiều người làm ở nhà: mũi kim đỏ chạm vào là để lại vết cháy vĩnh viễn, và gần ngọn lửa thì có nguy cơ bắt cháy thật.
Ở chiều ngược lại, nhiệt độ bình thường của khí hậu Việt Nam, kể cả nắng gắt trưa hè trên da, không làm hổ phách mềm. Thứ hại hổ phách dưới nắng là tia cực tím làm sẫm màu dần, không phải cái nóng.
Thành phần: nhựa thông đã trùng hợp và một chút axit succinic
Về mặt hoá học, hổ phách là nhựa cây mà các phân tử đã nối với nhau thành mạng lưới qua thời gian rất dài, phần dễ bay hơi đã thoát đi. Vì vậy nó cứng hơn, bền hơn và ít tan hơn nhựa cây tươi. Hổ phách Baltic có chứa axit succinic với tỷ lệ vài phần trăm, đây cũng là một dấu hiệu nhận diện nguồn gốc trong phòng thí nghiệm.
Chất này hay bị kéo sang chuyện sức khoẻ trong lời quảng cáo. Mục Phong thuỷ có bài riêng về các lời hứa sức khoẻ; ở đây chỉ nói một ý: axit succinic nằm khoá trong mạng nhựa cứng, nhiệt độ cơ thể không làm nó thoát ra da được.
Mạng lưới đó cũng là lý do hổ phách kỵ dung môi. Cồn, nước hoa, keo xịt tóc, aceton làm mặt hổ phách dính và mờ, vì chúng làm mềm lớp ngoài. Copal còn non hơn, nên càng nhạy với dung môi.
Khi các con số trùng nhau: hổ phách và copal
Đặt hổ phách và copal cạnh nhau rồi đo: tỷ trọng gần như trùng, độ cứng chênh không đáng kể, chiết suất sát nhau, cả hai đều nổi trong nước muối, đều hút giấy khi cọ xát, đều ra mùi nhựa thông khi gặp kim nóng. Đó là lý do không phép thử tại nhà nào phân biệt chắc chắn được hai thứ này.
Copal khác hổ phách ở độ “chín” của mạng phân tử: nó còn nhạy dung môi hơn, mặt dễ dính hơn khi gặp cồn, theo thời gian dễ nứt chân chim li ti trên bề mặt. Nhưng những khác biệt đó cần người có kinh nghiệm hoặc thiết bị phổ hồng ngoại để kết luận. Bài “Hổ phách ép và tái tạo” và các bài trong mục Thật hay giả đã nói về chuyện này ở góc mua bán.
Nói gọn lại
Năm con số là đủ để hiểu tính cách hổ phách: nhẹ (tỷ trọng quanh 1,08), mềm (ngang móng tay), không lấp lánh (chiết suất 1,54), ấm tay vì dẫn nhiệt kém, và mềm ra từ khoảng 150 độ rồi cháy. Từ đó suy ra cách giữ: rửa trước khi lau, cất riêng, tránh dung môi, tránh lửa và sốc nhiệt. Và cũng từ đó hiểu một điều người bán ít nói: cảm giác tay và các phép thử ở nhà loại được thuỷ tinh, đá, phần lớn nhựa nặng, nhưng không tách được hổ phách khỏi copal. Chuyện đó cần giấy kiểm định cho từng món.