Hổ phách hoa, vảy mặt trời và mật lạp nung: đọc dấu vết xử lý nhiệt
Năm bài trước trong mục này nói về hổ phách ép: mảnh vụn đem nén lại thành khối, hay keo kết dính các mảnh với nhau. Bài này nói về một nhóm khác, đông hơn rất nhiều trên quầy: những viên vẫn là một khối hổ phách nguyên, nhưng đã đi qua nhiệt và áp suất để đổi độ trong, đổi màu, hoặc cố ý tạo ra những đốm sáng bên trong.
Chúng không phải hàng giả. Chúng là hổ phách thật đã được xử lý. Chỗ người mua thiệt không nằm ở chất liệu mà nằm ở hai chuyện: được nói thật hay không, và trả giá theo loại nào.
Vì sao người ta phải nung hổ phách
Hổ phách Baltic khai thác lên phần lớn là đục. Cái đục đó không phải do bẩn mà do hàng triệu bọt khí cực nhỏ bị nhốt lại từ lúc nhựa cây còn chảy. Bọt càng dày thì viên càng giống sáp, càng thưa thì càng trong.
Cách làm trong đã có từ rất lâu: đun hổ phách trong dầu thực vật cho dầu ngấm vào lấp các bọt khí. Ngày nay xưởng lớn dùng nồi hấp áp suất, bơm khí trơ, nâng nhiệt rồi hạ dần theo từng nấc. Bọt khí co lại hoặc biến mất, viên đá trong ra. Cũng cái nồi đó, chỉnh khác đi một chút, cho ra màu sẫm hơn hoặc những đốm sáng bên trong.
Nói cho đúng: phần lớn hổ phách trong suốt, màu đẹp, giá phải chăng đang bán trên thế giới đều đã qua bước này. Đó là thông lệ của ngành, không phải chuyện lén lút. Chuyện lén lút là khi người bán nói ngược lại.
Vảy mặt trời: cái đẹp sinh ra từ ứng suất
Thị trường gọi nó bằng nhiều tên: vảy mặt trời, hoa, hổ phách hoa (người Hoa gọi là hoa phách). Đó là những đốm phản quang hình đĩa tròn, nằm nghiêng nhiều hướng trong lòng viên đá, bắt sáng lấp lánh như vảy cá.
Thực chất đó là vết nứt nhỏ bên trong. Khi nung, những bọt khí giãn ra hoặc co lại không đều, tạo ứng suất, và hổ phách nứt thành các đĩa mỏng quanh chỗ bọt cũ. Thợ chỉnh nhiệt độ và tốc độ hạ áp để đĩa to hay nhỏ, dày hay thưa.
- Vảy mặt trời gần như luôn là dấu hiệu đã qua xử lý nhiệt. Hổ phách nguyên trạng có thể có vết nứt, nhưng các đĩa đều, sáng, phân bố khắp viên như hàng trên quầy thì là sản phẩm của lò.
- Câu “hổ phách hoa là loại tự nhiên quý hiếm” là câu sai. Nó có thể đẹp, có thể được nhiều người thích, nhưng hiếm thì không.
- Vảy là vết nứt, nên viên có nhiều vảy yếu hơn viên trong đều. Va mạnh dễ mẻ theo mặt đĩa.
Mật lạp nung và lớp màu “lão”
Mật lạp là tên thị trường gọi hổ phách đục như sáp ong. Loại có màu vàng đậm, nâu đỏ, bề mặt hơi nứt chân chim thường được rao là lão mật lạp, ngụ ý đã đeo lâu năm, màu tự sẫm theo thời gian.
Hổ phách thật sự sẫm dần theo năm tháng do oxy hoá bề mặt, chuyện này đã có bài riêng trong mục màu sắc. Nhưng quá trình đó tính bằng chục năm. Lò nung làm được điều tương tự trong vài giờ. Khác biệt nằm ở độ dày lớp màu:
- Nhìn vào lỗ xỏ hạt. Hạt nung sẫm thường có lớp màu đậm ở ngoài, còn vách lỗ khoan bên trong nhạt hẳn, ranh giới khá rõ. Hạt sẫm tự nhiên do đeo lâu cũng có chênh lệch, nhưng mép lỗ thường mòn theo, không sắc như vừa khoan.
- Nhìn chỗ sứt hoặc chỗ mài. Một vết mẻ nhỏ lộ ra màu sáng hẳn bên dưới là dấu hiệu màu chỉ nằm trên mặt.
- Nhìn độ đều. Một chuỗi “lão” mà hạt nào cũng sẫm đúng một tông, nứt chân chim đều như nhau là chuỗi đi ra từ cùng một mẻ lò, không phải từ cùng một đời người đeo.
Dưới đèn UV, hổ phách nguyên trạng thường phát sáng xanh trắng. Lớp ngoài đã nung sẫm thường sáng yếu hơn hẳn so với chỗ mài lộ ra. Đây là gợi ý, không phải phán quyết: đèn UV cho biết bề mặt khác bên trong, không cho biết món đó bao nhiêu tuổi.
🔴 Thử nước muối, tĩnh điện, kim nóng đều không phân biệt được
Đây là chỗ người mua hay yên tâm nhầm. Các phép thử ở mục “Thật hay giả” trả lời câu hỏi đây có phải hổ phách không. Hổ phách đã nung vẫn là hổ phách, nên nó qua hết: vẫn nổi trong nước muối đậm, vẫn hút giấy vụn khi cọ xát, kim nóng vẫn ra mùi nhựa thông.
Nghĩa là: thử tại nhà ra “thật” chỉ loại được nhựa và thuỷ tinh. Nó không nói gì về việc viên đá có được nung hay không. Người bán đưa kết quả thử muối ra như bằng chứng “tự nhiên trăm phần trăm” là đang trả lời một câu hỏi khác với câu mình cần hỏi.
Bốn loại theo cách phân của Hiệp hội Hổ phách Quốc tế
Hiệp hội Hổ phách Quốc tế (IAA, đặt ở Gdańsk, Ba Lan) chia hổ phách Baltic thành bốn nhóm. Thuộc bốn tên này thì đọc giấy tờ và lời rao dễ hơn nhiều:
- Tự nhiên: chỉ gia công cơ học như cắt, mài, đánh bóng. Không đổi tính chất bằng nhiệt hay áp suất.
- Cải biến (modified): đã qua nhiệt và/hoặc áp suất để đổi độ trong, đổi màu. Vảy mặt trời, màu cognac đậm đều, “lão mật lạp” mới tinh thường thuộc nhóm này.
- Tái tạo (ép): mảnh vụn nén lại thành khối. Đã có năm bài riêng trong mục này.
- Kết dính: mảnh hổ phách gắn với nhau bằng chất kết dính.
Giá đi theo thứ tự đó. Cùng một kiểu dáng, hàng tự nhiên trong suốt hiếm và đắt hơn hàng cải biến trong suốt một khoảng đáng kể, vì trong tự nhiên rất ít khối vừa to vừa trong.
Đọc giấy kiểm định cho đúng chữ
Nhiều món trên quầy đi kèm giấy chứng nhận, có mã số in ngay trên tem. Giấy đó có giá trị, nhưng phải đọc đúng dòng:
- Dòng ghi “hổ phách tự nhiên” trên nhiều giấy chỉ có nghĩa là chất liệu là hổ phách thật, không phải nhựa hay copal. Nó không mặc nhiên có nghĩa là chưa qua xử lý.
- Tìm dòng nói về xử lý: “heat treated”, “modified”, “đã xử lý nhiệt”, hoặc ngược lại “untreated”. Không có dòng nào thì hỏi thẳng người bán và hỏi nơi cấp giấy.
- Giấy cấp cho một món cụ thể (có ảnh, khối lượng, mã số khớp với tem) có giá trị hơn giấy chung cho cả lô.
Hỏi bằng câu cụ thể thì nhận được câu trả lời cụ thể: “Món này đã qua nung hay làm trong chưa, và giấy có ghi điều đó không?” Người bán đàng hoàng trả lời được ngay, kể cả khi câu trả lời là “có”.
Hổ phách “xanh lá” và mấy màu mới lạ
Những năm gần đây trên quầy có nhiều hổ phách màu xanh lá ô liu, xanh rêu, đặt trên nền đen thì ánh lên rất đẹp. Phần lớn số này là hổ phách Baltic đã qua nồi hấp, xử lý để đổi màu, thường được gắn đế hoặc lót mặt sau màu tối để màu nổi hơn. Nó khác hẳn hổ phách xanh Dominica (đã có bài trong mục Các nguồn), vốn là hiện tượng huỳnh quang tự nhiên của một mỏ cụ thể.
Màu “cherry” đỏ đậm, màu trà đậm đều tăm tắp cũng thường đi ra từ lò. Không có gì sai khi thích những màu đó, chỉ cần đừng trả tiền cho chúng như trả cho hàng hiếm tự nhiên.
Đeo và giữ hàng đã xử lý nhiệt
Viên đã nung mang sẵn ứng suất bên trong, nhất là viên nhiều vảy mặt trời. Mấy điều nên tránh:
- Sốc nhiệt: để trong ô tô phơi nắng rồi mang vào phòng lạnh, nhúng nước nóng, đặt sát bếp. Đổi nhiệt đột ngột dễ làm vảy lan thành vết nứt thật.
- Va đập theo mặt vảy: rơi xuống nền gạch là kiểu tai nạn hay làm mẻ những viên này nhất.
- Tự “nung lại” ở nhà để làm sẫm hay làm trong: hổ phách bắt lửa và cháy được, dầu nóng gây bỏng và cháy bếp. Việc này chỉ nên để xưởng có thiết bị làm.
Vệ sinh thì giống mọi loại hổ phách khác: nước ấm, khăn mềm, tránh cồn, nước hoa và dung dịch tẩy rửa. Cách làm chi tiết đã có ở mục Bảo quản.
Nói gọn lại
Hổ phách đã nung vẫn là hổ phách, đeo vẫn đẹp, và phần lớn hàng trong suốt trên thị trường thuộc loại này. Người mua chỉ cần giữ ba điều: vảy mặt trời nghĩa là đã qua lò, phép thử muối và tĩnh điện không phân biệt được nung hay chưa, và câu hỏi đáng hỏi là “đã xử lý chưa, giấy có ghi không” chứ không phải “thật hay giả”. Ai gọi vảy mặt trời là “hoa tự nhiên quý hiếm” thì đó là lúc nên hỏi lại, nhất là khi giá đang được đẩy lên theo chữ “hiếm”.